خطبه همام منظوم توسط حکیم مهدی الهی قمشه ای

شنیدم عاشقی پروانه خوئی	در آئین محبّت راستگوئی
رفیق خلوت آن سلطان دین را	حریف صحبت آن عشق آفرین را
یکی دلباخته پیش شه عشق	علی گنجینه سرّ الله عشق
بیامد نزد آن شه با دلی پاک	دلی چون گل زداغ عشق صد چاک
بیامد تا نشان زآن یار جوید	طریق وصل آن دلدار پوید
بیامد تا شه افروزد دلش را	ز برق عشق سوزد حاصلش را
بیامد تا شود مست از می عشق	هیاهوئی کند از هی هی عشق
همی گفت ای علی ای سرّ اسرار	ز سرّ پاکبازان پرده بردار
بگو اوصاف مرغان چمن را	که بگسستند از هم دام تن را
که چون بر آشیان جان پریدند	که چون در کوی جانان آرمیدند
که چون بر وصل دلبر دل سپردند	که چون ره در حریم شاه بردند
که چون آن تشنه کامان، آب جستند	در این تاریک شب، مهتاب جستند
که جام عشق آنان کرد لبریز	که جز یار از همه کردند پرهیز
که آنان را حجاب از دیده بگشاد	به روی حق دو چشم پاک بین داد
که آنان را زحیوان رهانید	به اوج قدس انسانی رسانید
که آنان را به کوی عشق ره داد	در خلوتسرای قدس بگشاد
که آنان را جمال یار بنمود	هزاران پرده زان رخسار بگشود
که آنان را محبّت در دل افکند	به جان جز مهر جانان گفت مپسند
که کرد آن عندلیبان را به گلزار	نکو فکر و نکو ذکر و نکو کار
بگو اوصاف آن پاکان که چونند	به تن در این جهان وزدل برونند
توئی چون کاشف سرّ نهانی	بیار از عشقبازان داستانی
برون از گنج خاطر ریز گوهر	چه باشد از حدیث عشق خوشتر
روان پارسایان زان میانه	شدی تیر محبّت را نشانه
گروهی دل زنقش ماسوی پاک	به باغ عشق چون گل سینه صد چاک
خدا آن نیکوان را سروری داد	به انواع فضایل برتری داد
یکی دان زان فضیلتهای بسیار	که آنان راست دائم صدق گفتار
نخستین وصف خوبان راستگویی است	نکو بشنو که این وصف نکویی است
کسی را کاین نکویی در زبان است	زهر نیکویی اندر وی نشان است
هر آن کس را که باشد صدق گفتار	در او یابی صفات نیک، بسیار
دلی کز عشق روشن، آفتاب است	فروغش بر زبان صدق و صواب است
گر آنان را زمان وصل محبوب	نبودی در قضای عشق مکتوب
نبود آن شاهبازان را قفس جای	که شاهان را به زندان نیست مأوای
چو سیمرغ از فضای تنگ کونین	برون جستند در یک طرفه العین
بر آن مرغ آمد این خاکی قفس تنگ	که بیند باغ گل فرسنگ فرسنگ
چو آن مرغان جان بینند یاران	به گلزار جنان خوش چون هزاران
چه گلزاری سرای انس با یار	وز آنجا نه رقیب آگه نه اغیار
همه مشتاق پروازند ازین دام	کجا در دام تن گیرند آرام
به جان مشتاق دیدار نگارند	به چشم شوق گریان زانتظارند
همه غمگین زهجران حبیب اند	همه از وصل دلبر بی شکیب اند
همه ایّام و سال و مه شمارند	که روز وصل جانان جان سپارند
شب آمد شب، رفیق دردمندان	شب آمد شب، حریف مستمندان
شب آمد شب، که نالد عاشق زار	گهی از دست دل، گاهی زدلدار
شب آمد شب، که گردد محفل من	سیه چون زلف دلبر یا دل من
شب است آشوب رندان نظر باز	شب است آهنگ بزم عشق دمساز
شب است انجم فروز کاخ نُه طاق	شب است آتش زن دلهای مشتاق
شب از فریاد مرغ حق شود مست	به تار طرّه ی جانان زند دست
شب است اخترشناسان را دل افروز	شب است آتش به جانان را جگرسوز
شب آمد عرصه ی گیتی کند تنگ	به فریاد آورد مرغ شباهنگ
شب آمد کاروان عشق را میر	شب آمد قلزم پرموج تقدیر
شب آمد حکمت آموز دل پاک	شب آمد گوهر افروز نُه افلاک
شب آمد پرده ی پر گوهر نور	شب آمد محفل اسرار مستور
شب آمد پرده پوش مست و هشیار	فروغ دیده ی دلهای بیدار
شب آمد نقشه ی صحرای افلاک	شب آمد طوطیای چشم ادراک
به شب مردان که در ره تیزگامند	به سان شمع سوزان در قیامند
به شب مرغان حق را سوز و ساز است	به خاک عشق شب روی نیاز است
شب آن معراجی عرش آشیانه	فسبحان الّذی اسری ترانه
فراز بارگاه عرش بنشست	زجام لی مع الله گشت سرمست
چو روز آید زدانش هوشیارند	به تحویلات گردون بردبارند
سپهر و جمله تغییرات گردون	سپاه انجم ار آرد شبیخون
اگر پر فتنه غرب و شرق گردد	وگر گیتی به طوفان غرق گردد
مر آنان را نه تشویق و است و نیم بیم	دل و جانشان به حکم دوست تسلیم
دلی کز معرفت نور و صفا یافت	نظام عالم از حکم قضا یافت
سراپا محو فرمان خدا گشت	به شام این جهان شمع هدی گشت
به جانش نور علم و حلم برتافت	به نیکوکاری و پرهیز بشتافت
به دانش هر دلی روشن روان است	دلیر و بردبار و مهربان است
که دانائی فزاید بردباری	نکو کرداری و پرهیزکاری
چو آنان را به نیکویی ستایند	بیندیشند و بر نیکی فزایند
همی گویند در پاسخ که ما را	سریرت هست بر خویش آشکار
به خود مائیم داناتر زاغیار	زما به داند آن دانای اسرار
پس آنگه با نیاز عشق دمساز	همی گویند کای دانای هر راز
تو با گفتارشان بر ما هیچی	که هیچی را ستایش کرده هیچی
همی گوید به دل کای پاک یزدان	مرا برتر زهر پندار گردان
نکوتر ساز ما را زین گمانها	الا ای از تو نیکو جسم و جانه
ببخشا آنچه مستور است از ایشان	زکار زشت و فکار پریشان
اگر با غافلان یک عمر بنشست	به یاد روی جانان بود پیوست
وگر با ذاکران آمیخت جانش	نَبُد غافر زیار مهربانش
که نامش از وفاداران نگارند	به راه دین زهشیاران نگارند
نپوید راه باطل آن نکو نام	نه از حق یک قدم بیرون نهد گام
چنین گفتند ارباب حقایق	چو بشکفتند چون باغ شقایق
که باشد در حقیقت باطل و حق	گدائیّ ابد شاهیّ مطلق
به باطل گر جهان گیری گدائی	چون حق را پیروی کشور گشائی
حق آن هستی محض آمد کآنجا	نیارد نیستی هرگز نهد پ
به حق پیوند اگر هشیاری ای دل	زباطل رشته ی امید بگسل
چو دور از خلق گردد در تفرّد	نزاهت خواهد و زهد و تجرّد
نی از مردم به کبر و ناز دور است	چنان کز طبع ارباب غرور است
وگر نزدیک گردد آن وفادار	بجز اشفاق و رحمت نیستش کار
شود نزدیک با مردم که شاید	دری از عشق بر دلها گشاید
نی از مکر و فریب آید به نزدیک	سخن اینجا رسید ای عقل ناهیک
گریز ای عقل کآمد عشق خونریز	و یا پروانه شو زآتش مپرهیز
روان بگذار و تن بسپار و جانسوز	دل از شمع جمال شه بیفروز
بر آتش زن که شمع بزم لاهوت	فروزد جان و سوزد جسم ناسوت
بیفشال بال و پرکان طرفه صیاد	بگیرد جسم و جان را سازد آزاد
الهی زان می پاک الستی	الهی را زهوش آور به مستی
همان مستی که دل هشیار سازد	مرا مخمور چشم یار سازد
چنان مستم کن از صهبای عشقت	چنان مجنونم از سودای عشقت
که هرگز دیده ی عقلم زمست	نبیند جز تو در اقلیم هستی
الهی هرچه خواهی کن به جانم	مکن بی نور خود شمع روانم
فروزان سینه ام را زآتش عشق	بسوزان هستیم در تابش عشق
دلم چون شمع آتشخانه گردان	به شمعم عالمی پروانه گردان
زقلبم چشمه ی حکمت برانگیز	روان از قلب گردان بر زبان نیز
حجابی بر من مشتاق بگشا	لبم بر ناله ی عشّاق بگش
نوای ناله ام را دلنشین کن	زبان خامه ام را آتشین کن
زمهرت برفروزان نامه ی من	به دست عشق گردان خامه ی من
چو خاصانم بده اندر حضورت	دل تاریکم افروزان به نورت
نیازی ده که دل در بینوائی	شود سلطان ملک پارسائی
ز غیر خویش بنمائی نیازم	در اقلیم ابد کن سرفرازم
زخاصانم رفیق راه بنم	دل پر غفلتم آگاه بنم
برون از پرده ی پندارم آور	چو مشتاقان حق در کارم آور
رهائی ده زنفس پر فسونم	زعشق افکن به صحرای جنونم
که از دام هوس آزاد گردم	به گرد کویت ای صیاد گردم

 

همت عالی

حقیقت بت‌پرست است آنکه در خود هست پندارش

برست از بت‌پرستی چون در پندار دربندد

غلام خاطر اویم، که او همّت قوی دارد

که دارد هر دو عالم را و دل در یک نظر بندد

 

حکیم سنایی غزنوی

صمت

گر صفای حرم کعبه ز زمزم باشد

زمزم کعبه دل دیده پر نم باشد

تا نبندی ز سخن لب، نشود دل گویا

نطق عیسی ثمر روزه مریم باشد

امر ایجادی و امر ایجابی

کلمه 749 از هزار و یک کلمه علامه حسن زاده املی جلد هفتم:

عارف جامی در سلسله الذهب گوید:

بر دو قسم است امر اگر یابی / امر ایجادی است و ایجابی

امر ایجادی امر کن باشد / که مفیض نو و کهن باشد

زو تخلف نمی کند مدلول / زانکه او علت است و این معلول

امر ایجابی از حکیم ازل / صیغه افعل است و لا تفعل

بر قوی روشن است و بر عاجز / که تخلف ازان بود جایز

 

.........

أقول: امر ایجادی همان فرمان تکوینی حضرت حق‌تعالی است که با کلمه «کن» تعبیر می‌شود و امکان عصیان و تخلف از آن وجود ندارد، امر ایجابی هم عنوان دیگری است برای فرمان تشریعی حق‌تعالی که به وسیله انبیاء به مردم ابلاغ می شود و تخلّف و عصیان از آن ممکن است.

دو بیتی در مدح حضرت معصومه

فلو کن النساء بمثل هذه

لفضلت النساء علی الرجال

فلا التأنیث لاسم الشمس عار

و لا التذکیر فخر للهلال

 

اگر همه زنان مثل این زن بودند

زنان بر مردان برتری داشتند

مونث بودن موجب نقص خورشید نیست

چنان‌که مذکر بودن افتخاری برای ماه نیست

دور است سر آب از این بادیه، هش دار

دور است سر آب از این بادیه، هش دار

تا غول بیابان نفریبد به سرابت

- حافظ

دو نوع بیان در منازل سیر و سلوک الی الله وجود دارد؛ یک بیان این است که «یک قدم بر خویشتن نه وآن دگر در کوی دوست»، «وأنَّ الرّاحلَ إلیک قریبُ المَسافة»

بیان دیگر این است که منزل مقصود بسی دور است همان یک قدم از وجود است به عدم پس راهی بسیار دراز در پیش است. بپرهیز از اینکه غول بیابان، یعنی شیاطین جنی و انسی و نفس اماره تو را فریب دهند، و به جای سر آب، بروی ببینی سراب بود.

هر دو بیان از دو زاویه و دو وجه متفاوت هستند و صحیحند.

 

گوی خدای و مجوی کشف و کرامات را

 

همّتى اى جان من سیر سماوات را		گوى خدا و مجوى کشف و کرامات را
حاجت رندان راه نیست بجز وصل یار		تا تو چه حاجت برى قبله حاجات را
دار حضور و ادب همّت و آنگه طلب‏		وقف مر این چار کن یکسره اوقات را
دوش نداى سروش آمده در گوش هوش‏		کوش به آبادى کوى خرابات را

طاعت عادّى تو بُعد ز حق آورد		قرب بود در خلاف آمد عادات را
کیست مصلّى کسى کوست مُناجى دوست‏		آه که نشناختى سرّ عبادات را
دولت فقرت کند مستطیع اى بختیار		کعبه‏ وصلش طلب میکن و میقات را
مرد طریقت بود ظاهر و باطن یکى‏		نور حقیقت بود تارک طامات را
علم حجابست ار زینت خود بینیش‏		خواه جواهر بگو خواه اشارات را
رو سوى قرآن که تا در دل هر آیتش‏		فهم کنى معنى درک مقامات را
اى تو کتاب مبین وى تو امام مبین‏		آیت کبراستى خالق آیات را
از سر اخلاص جو سوره اخلاص را		تاکه ز نفیش برى بهره اثبات را
همچو حسن در سحر بر سر و بر سینه زن‏		بو که خدایت دهد ذوق مناجات را «1»

گفت مشق نام لیلی می کنم خاطر خود را تسلی می کنم

دید مجنون را یکی صحرا نورد

در میان بادیه بنشسته فرد

ساخته بر ریگ ز انگشتان قلم

می زند حرفی به دست خود رقم

گفت ای مفتون شیدا چیست این

می نویسی نامه سوی کیست این

هر چه خواهی در سوادش رنج برد

تیغ صرصر خواهدش حالی سترد

کی به لوح ریگ باقی ماندش

تا کسی دیگر پس از تو خواندش

گفت شرح حسن لیلی می دهم

خاطر خود را تسلی می دهم

می نویسم نامش اول وز قفا

می نگارم نامه عشق و وفا

نیست جز نامی ازو در دست من

زان بلندی یافت قدر پست من

ناچشیده جرعه ای از جام او

عشقبازی می کنم با نام او

 

 

تمثیلی است از رابطه خالق و مخلوق. ممکنات را هرگز دسترسی به ذات اقدس پروردگار نیست. از آن بی نشان، اسماء حسنایی در دست ماست که به وسیله آن می توانیم به او راه پیدا کتیم.

شب عید است و خدا عیدی ما مانده هنوز

همه رفتند، گدا باز گدا مانده هنوز

شب عید است و خدا عیدی ما مانده هنوز

 

دهۀ آخر ماه، اول راه سحر است

بعد از این زود نخوابیم، دعا مانده هنوز

 

عیب چشم است اگر اشک ندارد، ور نه

سر این سفرۀ تو حال و هوا مانده هنوز

 

گوئیا سفرۀ او دست نخورده مانده است

او عطا کرد، ولی باز عطا مانده هنوز

 

وای بر من که ببینم همه فرصت‌ها رفت

باز در نامۀ من جرم و خطا مانده هنوز

 

تا که در خوف و رجائیم توسل باقی است

رفت امروز، ولی روز جزا مانده هنوز

 

هر چه را خواسته بودیم، به احسان علی

همه را داد، ولی کرب و بلا مانده هنوز

 

شاعر: علی اکبر لطیفیان
شب عید فطر 1442 چهارشنبه 22 اردیبهشت 1400

شعری در وداع شهر رمضان المبارک

افسوس که ایام شریف رمضان رفت

سی عید به یک مرتبه از دست جهان رفت

افسوس که سی پاره این ماه مبارک

از دست به یکبار چو اوراق خزان رفت

ماه رمضان حافظ این گله بد از گرگ

فریاد که زود از سر این گله شبان رفت

شد زیر و زبر چون صف مژگان، صف طاعت

شیرازه جمعیت بیداردلان رفت

بیقدری ما چون نشود فاش به عالم؟

ماهی که شب قدر در او بود نهان، رفت

برخاست تمیز از بشر و سایر حیوان

آن روز که این ماه مبارک ز میان رفت

تا آتش جوع رمضان چهره برافروخت

از نامه اعمال، سیاهی چو دخان رفت

با قامت چون تیر درین معرکه آمد

از بار گنه با قد مانند کمان رفت

برداشت ز دوش همه کس بار گنه را

چون باد، سبک آمد و چون کوه، گران رفت

چون اشک غیوران به سراپرده مژگان

دیر آمد و زود از نظر آن جان جهان رفت

از رفتن یوسف نرود بر دل یعقوب

آنها که به صائب ز وداع رمضان رفت

 

صائب تبریزی

چهارشنبه 29 رمضان 1442